به یاد گاهنامه ی دانشجویی زرشک

به یاد صفحه هپروت

به یاد و مطلبی از نیما صفار

خرداد 84

"از متن تا از متن"

*کمی درباره ی هنر ایرانی*

انگاره‌ی حاشیه به نوعی مبتنی بر انگاره‌ی متن‌‌است . یعنی دوّمی ، نقش پیش‌فرض را برای اوّلی بازی می‌كند . پس به آن غلظتی كه توهّم حاشیه ، ایجاد توهّم متن می‌كند ، در عكس این حالت متصوّر نیست ؛ مخصوصن در دوران وانمودگی ، گفتن از حاشیه ایجاد این شبهه را می‌كند كه متنی موجود است . این شبیه ارتباط آثار با مؤثّر است . از این تكنیك به وفور استفاده می‌شود . قدیمی‌ترین شكلش شاید همان رجزخوانی باشد . دیگر نه خبری از آن بدن‌های شقّه شقّه شده است ، نه از شمشیرهای خون‌چكان و . . . ولی رجزها در ژانر حماسی‌ی ادبیّات به حیات خویش ادامه می‌دهند . حالا آیا رجز حاشیه‌ی جنگ است یا بالعكس ؟  تحشیه‌نویسی چیست ؟ در یك الگوی ساده شده ، آیا شارح در حاشیه‌ی آن‌چه شرحش می‌دهد است ؟ یا بالعكس ؟ فردی كه نقش شارح فردی دیگر را می‌پذیرد ، حاشیه‌ی او محسوب می‌شود یا بالعكس ؟ اگر اندیشه‌های آن دیگر ایفای نقش در حوزه‌ی عمومی می‌كرد كه شرح و شارح نمی‌خواست . پس شاید شارح كه گمان می‌كند تسرّی دهنده‌ی آن اندیشه‌ها در حوزه‌ی عمومی است ، در متن‌تر باشد و آن‌چه شرحش می‌دهد در حاشیه‌تر . چرا حوزه‌ی عمومی تولیدات شارح را مصرف می‌كند ؟ چرا آن چیز ثقیل‌الفهم را جدّی می‌گیرد ؟ این جز در جنبه‌های اسطوره ‌پردازش نمود دارد  ؟ سواٌل مهم : خواست اسطوره ساز آورنده به متن است یا خواست دقّت‌بخش ؟ تصوّر عمومی این است كه ما با دقیق كردن می‌شناسیم . امّا « ما» می‌دانیم كه صرفن این‌طور نیست .دقّت ، تمایز بین حیطه‌ها و حوزه‌ها را برمی‌دارد . گفتمان دقّت ، طیفی می‌سازد ازخواستی دست‌نیافتنی در یك سو و در سویی دیگر ، نقصان و نیستی . باز هم به شارح فكر كنیم . آن كه خبر می‌دهد در متن است یا موضوع خبر ؟ وقتی از خود خبر می‌دهیم چه ؟ وقتی خودكشی می‌كنیم . . . ؟گفتمان حاشیه چگونه استمرار می‌یابد ؟ چه گفتمانی می‌تواند هم‌واره در حاشیه بماند ؟ شاید گفتمان هرگز شكل نگرفته‌ی هم‌واره حاشیه . گفتمان حاشیه فقط دلالت بر خودش دارد ؟ آیا گفتمان حاشیه گفتمان ضعف است ؟ شاید تعبیر گفتمان«‌ها»ی حاشیه ابهام‌زداتر باشد از گفتمان‌های متن . خروج از انگاره‌ی دوالیستیك صحّت اعتبار متن و حاشیه را به تردید می‌افكند . می‌توانیم الگوهای متعدّدی برای گفتمان اقلیّت داشته باشیم . این جا مراد از اقلیّت ، اقلیّت عددی نیست . به عنوان مثال تعداد افرادی كه در این مرز پرگهر زیر خطّ فقر هستند، بسیار بسیار بیشتر است از آن‌هایی كه رویش هستند . امّا زیری‌ها اقلیّت محسوب می‌شوند . این‌جا بحث اعمال قدرت مطرح است . یكی از الگوهایی كه تمثیلی از گفتمان اقلیّت به‌دست می‌دهد ، همان متن و حاشیه است . دیگری الگوی پیش‌رفت است . در این الگو گفتمان نخبه هم‌واره آوانگارد است و هم‌واره در اقلیّت .تلفیق این دو الگو مفهوم توسعه را جعل یا تولید می‌كند ؛ بعدن ، در سطور پایین . در یك انگاره‌ی فیزیكی ، وقتی از بطن متن به سمت « بیرون» و حاشیه‌تر می‌رویم ، آیا به حدودی كه  حاشیه‌های دو متن در هم ادغام می‌شوند می‌رسیم یا به كرانه‌های نیستی ؟ اگر اوّلی ، پس ادغام ِحاشیه‌های دو متن ، متن دیگری نیست ؟ اگر به جای متن ، به اثر فكر كنیم ، یعنی لابد مرزهایی را به قرارداد برایش تعریف كرده‌ایم . وضعیّت بینامتنی چه امكاناتی را ایجاب و ایجاد می‌كند ؟ من تصوّر می‌كنم با بازتولید عدم استقرار ، فرهنگ دینامیكی را پدید می‌آورد كه بحث متن و حاشیه را به حاشیه می‌كشاند و به متن .  مفهوم توسعه : مصداق‌ها و تمثیل‌ها هستند كه القای مفاهیم می‌كنند . یكی از تمثیل‌ها همین است : الگوی توسعه در بر‌هم‌كنشی دیالكتیكی مرتبط با بازتولید حاشیه است؛ مرتبط با نمودهای آنتروپیك و كنش آنارشیستی . یعنی آن‌چه در بحران است و می‌خواهد اتّفاق باشد ، از متن بیرون میزند ؛ از تعریف‌شدگی و سامان ِپیشینی. مكانیسم ِدینامیك ِتوسعه‌یافتگی با جذب مداوم آن‌چه خارج می‌زند به درون سیستم ، عمل می‌‌كند. این پویایی ، حتّی یك الگوی هندسی از توسعه‌یافتگی را نیز تداعی می‌كند . در كشورهای توسعه نیافته ( مثل این‌جا ) هم‌واره گرایش به این است كه یك گفتمان به رسمیّت شناخته شود و همان ، تمام فرصت‌ها ، احتمالات و . . . را قبضه كند . همین گرایش كه فربهی و طول و عرض میلیتاریستی ، اكونومیستی و . . .  به گفتمان رسمی می‌دهد ،  در واقع لاغر و لاغرترش می‌سازد . زیرا هیچ گفتمان مفروضی از ارتزاق‌های مقیمانش تغذیّه نمی‌كند و این زیبایی و امیدبخشی‌ی امر ذهنی است . حال در ملك ملوك‌الطوایفی‌ی ما ، رسمیّت چند مرجعه می‌شود و برای بعضی تولید شبهه‌ی دموكراسی می‌كند. به این ترتیب ما با گفتمان‌هایی برخوردار از درجاتی از رسمی بودن مواجه می‌شویم . در این شرایط غیردینامیك ، حاشیه ، یعنی آن چیزی كه سركوب می‌شود و قرار است حذف و كنترل شود . ظاهرن زعمای امور یواش یواش دارند به روش‌های سركوب از طریق كنترل پی می‌برند .  با مزه این كه سركوب از طریق حذف هم هِی فراگیرتر می‌شود ( سركوب اضطراری و سركوب استراتژیك ) . ملایم‌ترین ، خودمانی‌ترین و دوستانه‌ترین شكل سركوب ، می‌تواند در ندادن فرصت‌های مساوی دیده شود  یعنی این از این : حرف آخر این نوشته در حیطه‌ی گفتمان هنری‌ی این ملك این است كه ریش و قیچی‌ی این گفتمان در دست آدم‌ها و نهادهای بیرون آن است و مرابطه‌ی ناگزیر ِحیطه‌های خلّاقیّت هنری با مفهوم عامّ فرهنگ ، فقط آسیب‌پذیریش را كاهش داده ، كمی كار صاحبان ملك را در اداره و كنترل این حیطه‌ها دشوار می‌سازد و شاید هم كمی بیشتر .

نوشته شده در جمعه 14 فروردین 1388 و 11:35 ب.ظ توسط سید حسن حسینی نژاد

ویرایش شده در - و -